Tarihsel nedensellik, tarih disiplininin felsefi açıdan en zorlu ve en tartışmalı metodolojik sorunlarından birini oluşturur. Doğa bilimlerinde denetimli deney ile nedensel bağ kurma imkânı varken tarih araştırmacısı tekrarlanamayan olayları karşılaştırmalı yöntemler ve mantıksal çıkarımla analiz etmek durumundadır. Nedensellik tarih yazımında birden fazla düzlemde işler. Yakın neden (proximate cause), bir olayı doğrudan tetikleyen etkendir; uzak neden (distal cause) ise arka plandaki yapısal koşulları tanımlar. Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasında suikast bir yakın nedenken Avrupa'nın ittifak sistemleri ve emperyalist rekabet uzak nedenlerdir. Tarihsel nedensellik çerçevesinde hangisinin ne ölçüde belirleyici olduğu tarih yazımında hâlâ aktif tartışma konusudur. Yapısal karşı iradesel (structure vs. agency) gerilimi, tarihsel nedensellik analizinin temel eksenidir. Yapısalcı yaklaşımlar büyük ölçekli ekonomik, coğrafi ve demografik güçlere açıklayıcı öncelik tanırken eylem odaklı yaklaşımlar bireysel kararların ve tarihsel aktörün rolünü ön plana çıkarır. Sentezci yaklaşım ikisini tamamlayıcı düzeylerde tutar ancak her spesifik açıklamada hangi düzeyin ne ölçüde ağır bastığı sorusu hâlâ yanıt bekler. Koşullu tarih (counterfactual history) tarihsel nedensellik testinin alışılmadık ama metodolojik açıdan meşru bir aracıdır. "Şöyle olmasaydı ne olurdu?" sorusu, tarihsel nedensellik iddiasının gerçek açıklayıcı gücünü sınamak için kullanılır. Koşullu tarih analizi disiplinli yapıldığında belgelenmiş kanıt ve bilinen yapısal kısıtlara dayandırılır; spekülatif kurgu olmaktan çıkarak yorum araçsallığına kavuşur. Nüanslı tarihsel nedensellik açıklamaları için birden fazla nedenin birlikte analiz edilmesi gerekir. Tek neden açıklamaları neredeyse her zaman aşırı indirgemeci kalır; tarihsel olayların çoklu ve bazen çelişkili nedensellik katmanlarını barındırdığı kabul tarih yazımının metodolojik olgunluğunun göstergesidir.