Tur rehberi komisyon dükkanları, turizm sektörünün en iyi korunmuş sırlarından biridir. Yılda milyonlarca turist bu sisteme dahil olur; çoğunluğu farkında bile olmadan. Rehber sizi tarihi bir çarşıya, bir halı atölyesine ya da bir mücevher mağazasına götürdüğünde bunun rotanın doğal bir parçası olduğunu düşünürsünüz. Oysa perde arkasında oldukça hesaplı bir ekonomi vardır. Sistem şu şekilde işler: Tur şirketleri, rehberlere yetersiz ücret öder ya da bu ücretin önemli bir bölümünü komisyon gelirlerine bağlar. Rehber, anlaşmalı mağazalara turist getirdikçe satış tutarının yüzde onundan yüzde otuzuna kadar uzanan bir kesim alır. Mağazalar bu komisyonu fiyatlara yansıtır; dolayısıyla aynı ürünü çarşının arka sokaklarındaki bağımsız bir dükkantan çok daha ucuza bulabilirsiniz. Tur rehberi komisyon dükkanları bu yapı içinde hem rehberin hem de mağaza sahibinin kazandığı, yalnızca turistin kaybettiği bir sistemdir. Bu yapının kanıtları somuttur. Tüketici kuruluşlarının yürüttüğü karşılaştırmalı alışveriş araştırmalarında, rehber eşliğinde ziyaret edilen mağazalardaki fiyatların aynı ürün için bağımsız satıcılara kıyasla yüzde kırk ila seksen oranında daha yüksek olduğu saptanmıştır. Üstelik mağazalarda kullanılan satış taktikleri de dikkat çekicidir: Rehber turist grubunu içeri alır, çay ya da ikram sunar, sohbet kurulur ve grup psikolojisi satın alma kararını kolaylaştıracak biçimde işlemeye başlar. Ayrılmak sosyal bir baskı altında gerçekleşir. Tur rehberi komisyon dükkanları meselesinde özellikle dikkat edilmesi gereken ürün kategorileri vardır: el halısı, deri ürün, değerli taş, zeytinyağı, baharat ve "geleneksel el işi" olarak sunulan herhangi bir nesne. Bu kategorilerde kalite tespiti turist için güçtür, fiyat referansı yoktur ve gümrük ya da taşıma gibi pratik zorluklar iade sürecini caydırıcı kılar. Mağazalar bu belirsizliği bilinçli olarak kullanır. Peki rehberi suçlamak doğru mudur? Kısmen evet; ama sistemin asıl sorumluluğu tur operatörlerindedir. Rehber ücretlendirmesini komisyona bağlayan iş modeli bu çarpıklığı üretir. Bazı ülkelerde bu düzenleme yasal boşluklarla korunur, bazılarında ise fiilen belgelenmiş olmasına karşın denetim mekanizmaları işlemez. Turist olarak korunmanın yolu bellidir: Rehberin "mutlaka görülmesi gereken" dediği mekanlarda acele karar vermeyin. Aynı ürünü çevredeki bağımsız dükkanlardan fiyatlandırın. Rehber eşliğinde yapılan alışverişlerde ödeme belgesi alın ve mümkünse kredi kartı kullanın. Tur rehberi komisyon dükkanları varlığını sürdüreceğir; ama bu sistemi beslemek zorunlu değilsiniz.
