Balık hafızası efsanesi o kadar yaygın ki neredeyse gerçekmiş gibi kabul görüyor. "Balıkların hafızası yalnızca üç saniyedir", bu cümle yıllarca bir gerçekmiş gibi tekrar edildi, meme'lere girdi, gündelik sohbetlerde yer aldı. Sorun şu: araştırmalar bu iddiayı desteklemiyor. Balık hafızası efsanesinin bilimsel durumu net. Çok sayıda kontrollü deney balıkların öğrendiklerini günler, haftalar hatta aylar boyunca hatırlayabildiğini gösteriyor. Altın balıkları üzerinde yapılan çalışmalarda yiyecek kaynağına yönlendirilen balıkların bu bilgiyi günler sonra kullandığı gözlemlendi. Somon balığının üreme için doğduğu nehre geri dönmesi meselesine hiç gelinmedi bile, bu davranış uzun süreli coğrafi hafızayı açıkça gösteriyor. Peki balık hafızası efsanesi nereden çıktı? Kesin bir köken saptamak güç, ama efsanenin yayılma biçimi ilginç. Çarpıcı ve basit bir iddianın kaynak gösterilmeden tekrar edilmesi, zamanla bu iddianın gerçekmiş gibi görünmesini sağlıyor. Sosyal medya öncesinde bile bu mekanizma çalışıyor ve balık hafızası efsanesi bunun klasik örneklerinden biri. Bu efsanenin pratik sonuçları var. Balık hafızasının zayıf olduğuna inanan akuarist, balığın öğrenme kapasitesini küçümseyerek yeterli zihinsel uyarım sağlamıyor. Oysa akvaryum balıklarının rutine alışabildiği, ortam değişikliklerine tepki verdiği ve sahibini tanıyabildiği gözlemleniyor. Balık hafızası efsanesi bu kapasitenin görmezden gelinmesine zemin hazırlıyor. Daha geniş bir çerçeveden bakıldığında balık hafızası efsanesi bir yanılgı hiyerarşisine işaret ediyor. Balıklar soluyan, hareket eden canlılar olarak görülüyor ama bilişsel varlıklar olarak değil. Bu yüzden efsane sorgulanmadan kabul ediliyor çünkü zaten balıkların zeki olmadığı önceden varsayılıyor. Ön yargı, yanlış bir bilginin dolaşımda kalmasını kolaylaştırıyor. Bilimsel okuryazarlık açısından da değerli bir ders bu. Balık hafızası efsanesi gibi yaygın ama yanlış iddiaların kaynak sorgulamasıyla nasıl çözüldüğü, benzer mekanizmaların diğer alanlarda da işlediğini hatırlatıyor. "Herkes böyle biliyor" gerçeği haber vermiyor; bazen sadece yaygınlığı. Bir şeyin çok söylenmesi onu doğru yapmaz. Balık hafızası efsanesi bunun sade ama etkileyici bir kanıtı.