Lise biyoloji laboratuvarında ya da evde basit bir mikroskopla yapılabilecek en öğretici çalışmalardan biri soğan zarı preparatıdır. Bitki hücresinin sağlam hücre duvarını, büyük merkezi vakuolünü ve net çekirdek yapısını rahatça görebilirsiniz. Defalarca bu deneyi öğrencilerle birlikte yaptım, takıldıkları noktalar hep aynı oluyor. O yüzden hem malzemeyi hem süreci ayrıntılı yazıyorum. Malzeme listesi Taze kuru soğan, lam ve lamel, ince uçlu cımbız, jilet veya bistüri, pipet, damlalık, küçük petri kabı, kurutma kağıdı, metilen mavisi veya iyot çözeltisi (lugol), saf su. Adım 1: Hücre tabakasının çıkarılması Soğanın etli yapraklarından birini ikiye böldüğünüzde iç yüzeyinde çok ince, neredeyse şeffaf bir zar bulursunuz. Cımbızla bu zarı yavaşça soyun. Çok ince olmalı; kalınsa üst üste birkaç hücre tabakası gelir ve net görüntü alamazsınız. Soyduğunuz zarı kıvrılmadan lamın ortasına yatırın. Adım 2: Boyama Damlalıkla zarın üzerine bir damla metilen mavisi veya iyot çözeltisi koyun. Metilen mavisi çekirdeği daha belirgin gösterir, iyot ise hücre duvarını ve nişasta varsa onu vurgular. 1 ile 2 dakika bekletin. Fazla boya kurutma kağıdı kenarıyla emilebilir. Adım 3: Lameli kapama Lameli 45 derecelik açıyla bir kenarından bırakıp yavaşça indirin. Hava kabarcığı kalmaması için bu hareketi yavaş yapın. Kabarcık oluştuysa lamelin kenarına hafif bastırarak çıkarmaya çalışın, ya da yeniden bir damla su ekleyin. Adım 4: Mikroskop ayarları Küçük büyütme (4x veya 10x objektif) ile odaklamayı yapın. Önce kaba odak, sonra ince odak. Diyafram açıklığı genelde çok açık olduğunda görüntü yıkanır. Diyaframı yarıya kapatınca hücre duvarı kontrastı artar. 40x objektife geçtiğinizde mutlaka ince odak kullanın, kaba odak kaydırmayın çünkü lamı veya objektifi çizebilirsiniz. Gözlemde dikkat edilecek yapılar Hücre duvarı: dikdörtgen, tuğla görünümlü sınırlar. Çekirdek: hücrenin bir tarafında, boyandığında belirgin koyu nokta. Sitoplazma: çekirdek dışında kalan açık tonlu bölge. Vakuol: çoğu zaman hücrenin merkezinde, açık tonlu büyük alan (sınırı zayıf görülür). Sık yapılan hatalar Çok kalın zar soyma: tek tabaka için sabırlı olun. Fazla boya uygulama: sonuç kararma olur, hücre görünmez. Mendil/kurutma kağıdı kenarıyla emerek dengeleyin. Lameli aniden indirme: hava kabarcığı oluşur. Yanlış büyütme sırası: önce küçük, sonra büyük objektife geçilir. Deneyin biyolojik anlamı Soğan epidermis hücresi, bitki hücresinin temel organellerini öğretmek için klasik bir modeldir. Aynı preparatla suya 1 ile 2 damla tuz çözeltisi (yüzde 5 NaCl) ekleyip lameli geri kapatırsanız plazmoliz olayını da gözlemleyebilirsiniz: hücre membranı duvardan ayrılır, vakuol küçülür. Bu adımı eklerseniz turgor basıncı ve osmoz konularını aynı pratikte göstermiş olursunuz. Sorularınız olursa altta sorabilirsiniz; özellikle mikroskopun büyütmesine veya boyanın eski olup olmamasına bağlı sorunları beraber çözebiliriz.